Bewust en onbewust: hoeveel van jezelf ken je eigenlijk?

Wat is bewust en wat gebeurt er onbewust?

Terwijl je deze woorden leest, ben je je bewust van de tekst. Misschien merk je ook de ruimte om je heen, een geluid buiten of hoe je lichaam op de stoel rust.

Maar je bent niet bewust bezig met iedere letter die je herkent. Je hoeft niet steeds opnieuw te bedenken hoe woorden werken. Je brein verwerkt informatie, haalt kennis op en legt verbanden zonder dat je al die stappen afzonderlijk ervaart.

Dat is een belangrijk verschil.

Het bewuste omvat wat op een bepaald moment binnen je aandacht en ervaring valt. Je merkt een gedachte op, voelt irritatie of overweegt wat je wilt antwoorden.

Ook bij lichaamsbewustzijn begint het met iets waarnemen, zonder dat de betekenis ervan al vastligt.

Het onbewuste verwijst naar mentale processen die plaatsvinden zonder dat je ze rechtstreeks opmerkt. Denk aan automatische associaties, aangeleerde verwachtingen en bepaalde manieren waarop informatie wordt verwerkt.

In het dagelijks taalgebruik spreken we vaak over het onderbewuste. Daarmee bedoelen mensen meestal alles wat buiten hun bewuste aandacht gebeurt. In de psychologie wordt nauwkeuriger onderscheid gemaakt tussen verschillende vormen van onbewuste en automatische verwerking.

Het zijn geen twee afzonderlijke personen in jou. Ook geen twee hersendelen die voortdurend met elkaar strijden.

Bewuste en onbewuste processen lopen door elkaar heen en beïnvloeden elkaar.

Wat je bewust hebt geleerd, kan na verloop van tijd vanzelf gaan. Denk aan fietsen, lezen of een vertrouwde handeling op je werk.

Dat is niet verkeerd. Het maakt het mogelijk om te functioneren zonder voortdurend over iedere beweging of beslissing na te denken.

Maar automatische verwerking speelt ook mee in hoe je situaties en andere mensen tegemoet treedt.

En daarvan merk je lang niet altijd hoeveel invloed ze heeft.

Het onbewuste is geen verborgen tweede ik

Wanneer mensen over het onderbewuste spreken, ontstaat soms het beeld van een verborgen deel dat precies weet wie je bent, wat je nodig hebt en waarom je doet wat je doet.

Alsof ergens onder je gedachten alle antwoorden liggen opgeslagen.

Maar zo eenvoudig is het niet.

Niet alles wat onbewust gebeurt, heeft een diepere emotionele betekenis. Veel processen zijn gewoon onderdeel van hoe we leren, waarnemen en handelen.

Tegelijkertijd kunnen eerdere ervaringen wel degelijk invloed hebben op wat je verwacht en hoe je reageert.

Stel dat je bent opgegroeid in een omgeving waarin fouten maken vaak kritiek opleverde. Dan kun je later extra alert zijn op afkeuring, zelfs wanneer iemand alleen een vraag stelt.

Je hoort de vraag, maar misschien ook iets wat niet letterlijk wordt gezegd.

Heb ik iets verkeerd gedaan?

Die betekenis hoeft niet bewust gekozen te zijn. Ze kan zo vertrouwd zijn geworden dat je haar nauwelijks nog als interpretatie herkent.

Wanneer zulke reacties steeds terugkomen, kun je ze als patronen herkennen. Maar dat betekent niet dat je hun oorsprong meteen kent.

Dezelfde lichamelijke spanning of gedachte kan ook ontstaan door vermoeidheid, onzekerheid of de situatie van dat moment.

Je kunt dus niet uit één reactie afleiden welke onbewuste oorzaak erachter zit.

Dat vraagt om voorzichtigheid.

Want zodra je ervan overtuigd raakt dat iedere reactie een verborgen boodschap bevat, kun je opnieuw vastlopen in verklaringen. Dan wordt het onbewuste iets wat je voortdurend moet ontcijferen.

Terwijl je ook mag erkennen dat je niet precies weet waarom iets je raakt.

Je kent je reactie, maar niet altijd wat eraan voorafging

Er zit een merkwaardig verschil tussen hoe we onszelf ervaren en hoe ons gedrag tot stand komt.

We ervaren onszelf meestal als degene die denkt, beslist en handelt.

En dat zijn we ook. We kunnen overwegen, plannen, twijfelen en bewust richting geven aan ons gedrag.

Maar niet iedere gedachte verschijnt omdat we haar bewust hebben gekozen. Niet iedere emotie ontstaat nadat we de situatie zorgvuldig hebben beoordeeld.

Soms is er eerst een reactie.

Je merkt dat je iemand niet vertrouwt. Je voelt irritatie wanneer een bepaalde collega binnenkomt. Of je bent onmiddellijk enthousiast over een voorstel, zonder goed te weten waarom.

Pas daarna begin je woorden te vinden.

Misschien ontdek je een begrijpelijke aanleiding. Misschien bedenk je achteraf een verklaring die aannemelijk klinkt, maar niet het hele verhaal vertelt.

Dat maakt je ervaring niet onwaar.

Het betekent alleen dat de verklaring die je bewust kunt geven niet noodzakelijk alle invloeden blootlegt.

Hier raakt zelfkennis aan iets ongemakkelijks.

We willen graag begrijpen waarom we doen wat we doen. Begrip geeft overzicht en soms ook een gevoel van controle.

Maar jezelf kennen betekent óók erkennen dat je eigen waarneming beperkt is.

Je kunt bijvoorbeeld denken dat je iemand objectief beoordeelt, terwijl eerdere ervaringen, verwachtingen of een eerste indruk ongemerkt meewegen.

In perceptie en zelfbeeld onderzoeken we hoe zulke invloeden de betekenis kleuren die je aan een situatie geeft.

Dat maakt je niet machteloos. Het maakt je menselijk.

De vraag wordt dan minder: waarom ben ik zo?

En meer: wat weet ik werkelijk van deze situatie, en wat vul ik misschien zelf in?

Bewustwording geeft invloed, geen volledige controle

Als zoveel processen buiten ons bewustzijn plaatsvinden, heeft bewustwording dan eigenlijk wel zin?

Juist wel.

Maar niet omdat je daarmee alles wat onbewust gebeurt onder controle krijgt.

Stel dat je tijdens een gesprek ineens merkt dat je jezelf aan het verdedigen bent. Je hoort jezelf uitgebreid uitleggen waarom je iets hebt gedaan, terwijl de ander helemaal geen verwijt heeft uitgesproken.

Je had die reactie niet vooraf gepland.

Toch kun je haar opmerken.

Misschien lukt het je om even stil te worden. Misschien zeg je: 'Ik merk dat ik mezelf aan het uitleggen ben. Wat wilde je eigenlijk weten?'

De automatische reactie was er al. Maar vanaf het moment dat je haar herkent, komt er iets bij: de mogelijkheid om opnieuw te kijken.

Dat betekent niet dat je de volgende keer vanzelf anders reageert.

Wat je jarenlang hebt geleerd, verandert niet noodzakelijk doordat je het één keer begrijpt. Ook je lichamelijke toestand, je omgeving en de reacties van anderen blijven invloed hebben.

Dat verschil tussen inzicht en daadwerkelijk anders reageren verdiepen we in Waarom begrijpen alleen niet genoeg is om te veranderen.

Bewuste aandacht kan wel helpen om aannames te onderzoeken, ervaringen anders te beoordelen en geleidelijk nieuw gedrag te ontwikkelen.

Soms ontdek je daarbij dat een reactie je ooit geholpen heeft. Soms blijkt iets simpelweg een gewoonte. En soms weet je het niet.

Je hoeft niet ieder onbewust proces bewust te maken om anders te kunnen leven.

Dat zou ook onmogelijk zijn.

Misschien zit de waarde van bewustzijn juist in het besef dat jouw eerste gedachte, gevoel of verklaring niet het hele verhaal hoeft te zijn.

Dat je kunt onderzoeken zonder meteen te oordelen. Dat je een overtuiging mag bijstellen. Dat je kunt merken wanneer je jezelf vastzet in een bekende uitleg.

En dat wat je vandaag over jezelf begrijpt, morgen door een nieuwe ervaring kan veranderen.

Je bent meer dan het verhaal dat je over jezelf kunt vertellen.

Niet omdat er ergens een verborgen, volmaakte versie van jou wacht.

Maar omdat er altijd meer meespeelt dan je op één moment kunt overzien.